کسبوکارهای کوچک یکی از زیربناهای اصلی رشد و توسعهی اقتصادی کشورها محسوب میشوند. بنابراین بررسی رویکردها و مفاهیم رشد کسبوکارهای کوچک و متوسط در جامعه یکی از مهمترین موضوعاتی است که باید مورد نظر سیاستگذاران از یک سو و صاحبان کسبوکارهای کوچک از سوی دیگر قرار بگیرد.
محققان، مبحث مربوط به رشد کسبوکارهاي کوچک و متوسط را از زاویههای دید گوناگونی مورد بحث و ارزيابي قرار دادهاند. در این مقاله به بررسی برخی از رویکردهای ارائه شده برای تحلیل موضوع رشد کسبوکارها خواهیم پرداخت.
1- رشد و توسعهی کسبوکار
مهمترین هدف يا انگيزه از ايجاد هر کسبوکاری سودآوري و رشد و توسعهی کسبوکار است. رشد کسبوکار يک فرايند تکاملي است که بر اساس انباشته شدن “دانش جمع آوري شده در زمينهي يک کسبوکار هدفمند” است. رشد ميتواند از دو زاويه مختلف تعريف شود:
- افزايش اندازه و ساير معيارهاي کمي قابل اندازهگيري؛
- فرآيند تغييرات و بهبود.
اندازهي کسبوکار نتيجه رشد آن در طول زمان است. لازم است به این نکته توجه شود که رشد کسبوکار يک فرآيند در طول زمان است؛ در حالی که اندازهي آن يک “وضعیت” است که در هر نقطهی زمانی قابل اندازهگیری و مقایسه با دورهی زمانی قبلی است.
ریشهی نظریات مختلف موجود در مورد رشد کسبوکار به دههی 50 ميلادي باز میگردد. در حالی که نظريات اولیه بر ذاتی بودن رشد خطی کسبوکار تأکيد داشتند و معتقد بودند که رشد کسبوکارها مستقل از اندازهی آنها هستند؛ تئوري تکاملي غيرخطي بودن، رشد کسبوکار را با توجه به شباهت آن به ايدهی تکامل در زيستشناختي به تصوير کشيد. براساس این نگاه دوم، تئوريهاي چرخهي عمر، غيرخطي بودن را براي تعريف مسير توسعهي سازماني در نظر ميگيرند.
در بدنهي ادبيات علمی، فرآيندهاي رشد کسبوکارها اغلب در قالب بررسی چرخهي عمر يا مدلهاي مرحلهاي مطرح ميشوند که دربرگيرنده کل طول عمر يک سازمان است. در اين مدلها تلاش بر اين است که يک ديدگاه پوياتر نسبت به موضوع توسعهي کسبوکارها و رشدشان ايجاد شود. معمولا مدلهاي چرخهي عمر بهشکل مختصر يک چرخه را طي مراحل ظهور، رشد، بلوغ و انحطاط ارائه ميدهند؛ در حالي که مدلهاي مرحلهاي غالبا بر مشکلات عمومي که کسبوکارها در وضعیتهای مختلف در طی مسير رشدشان با آنها مواجه ميشوند، متمرکز هستند. فرض بر اين است که کسبوکارها در مراحل مجزايي رشد ميکنند و هر مرحله شامل مجموعهاي از مشکلات عمومي و عکسالعملهاي سازماني است.
2- مدلهاي مرحلهاي رشد کسبوکارهاي کوچک و متوسط
همانطور که اشاره شد بسياري از محققان، موضوع رشد کسبوکارهاي کوچک و متوسط را از ديدگاه مجموعهاي از فازها يا مراحل توسعه که سازمان در چرخه عمر خود طي ميکند، مورد بررسي قرار ميدهند. چنين ديدگاهي در ابتدا در علم اقتصاد مطرح و سپس از آن در پژوهشهاي مرتبط با کسبوکارهاي کوچک و متوسط استفاده شد. در کتابهاي مرتبط با چرخهي عمر سازمانها معمولا اشاره ميشود که سازمانها متولد ميشوند، رشد ميکنند و سپس رو به زوال ميروند تا اینکه سرانجام به نقطهای برسند که در آن برخي از کسبوکارها دوباره به پا ميخيزند و بسیاری دیگر هم نابود ميشوند. چنين تعبيري در واقع يک استعارهي زيستشناختي (مبتنی بر نظریهی تکامل) براي سازمانها و کسبوکارها است.
3- مدلهاي چرخه عمر
نظریهی چرخهي عمر در میان محققان حوزهی کسبوکارهای کوچک، طرفداران زيادي دارد. تمام اين محققان، به شکلهاي مختلف عنوان کردهاند که کسبوکارهاي کوچک و متوسط الگوهاي ساختار سازماني را در پاسخ به رشد طبيعي و چالشهاي بازار توسعه ميدهند. ناتواني در پذيرش مناسب سيستمها و فرآيندهاي سازماني منجر به بحرانهاي رشد ميشود که ميتواند فرآيند رشد را به تأخير بياندازد و يا متوقف سازد. متعاقبا هريک از اين محققان تأکيدهاي مشخصي بر روي اين موضوع دارند. تفاوت اصلي آنها عموماً در تعداد مراحلي است که کسبوکار در طول عمر خود طي ميکند؛ اما همگي دربارهي ساختار و محتواي سازماني بحث ميکنند.
اگرچه مدلهاي زيادي با مراحل چندگانه وجود دارد که از مشخصات متنوعي براي تشريح پديده رشد سازماني استفاده ميکنند، اجماع نظر اين است که تغييرات يک سازمان از يک الگوي قابل پيشبيني پيروي ميکنند که با مراحل مختلفي از پيشرفت مشخص مي شود. اين مراحل اينگونه تعريف شدهاند:
- يک پيشرفت سلسله مراتبي که بهراحتي قابل بازگشت نيست؛
- مجموعهاي از اتفاقات که تغييرات را در طول زمان شرح ميدهد؛
- مجموعهاي از ساختارها و فعاليتهاي سازماني بسيار زياد.
بنابراين ميتوان چنين جمعبندي کرد که مراحل چرخهي عمر، در هویت ذاتی خود شکلی پي در پي و متوالي دارند و در يک مسير پيشرفت سلسله مراتبي رخ ميدهند که بهآسانی بازگشتپذير نیست و شامل گسترهي وسيعي از فعاليتهاي دروني و ساختارهاي سازماني هستند.
پ.ن. مقالهی این هفته بخشی از مقالهای است که در شمارهی اسفند 1391 در ماهنامهی تدبیر به چاپ رسیده است.
