سه استراتژی برای جستجو در فضای حل مسئله
وقتی از مسئله و حل آن سخن میگوییم، بیاختیار بهدنبال روشهای عجیب و غریبی میافتیم که در طول زندگیمان برای حل مسائل یاد گرفتهایم. شاید هم بهیاد بیاوریم روشهای معجزهآسایی برای حل مسئله در کتابها و مقالات و سخنرانیهای موفقیت وجود دارند که “تضمین میکنند” میتوانید با کمک آنها مسئله را حل کنید. شاید هم مثل من بهیاد کتاب نوستالژیک جورج پولیا بیفتید که البته بهدنبال معرفی روشهای سادهتر حل مسائل پیچیدهی ریاضی بود! 😉
بسیاری از روشهای حل مسئله بهدنبال ارائهی الگوهایی برای پیدا کدن جواب قطعی حل مسئله هستند. اگر مثل من، مهندسی صنایع و مدیریت خوانده باشید، با ابزارهای حل مسئلهای نظیر “تحقیق در عملیات” آشنا هستید. اگر کتاب پرفروش این روزها یعنی هنر شفاف اندیشیدن را هم مطالعه کرده باشید، با رویکرد دیگری به حل مسئله آشنا شدهاید: چگونه مسئله را حل نکنیم!
یکی از چیزهایی که معمولا در این روشهای مختلف حل مسئله نادیده گرفته میشود و روشهای جدیدتر حل مسئله نظیر تفکر طراحی روی آن تأکید دارند، این است که تقریبا برای هیچ مسئلهای هیچ راهحل کاملا منطقی، کاملا شدنی و کاملا قطعی وجود ندارد و در نتیجه شما باید بهدنبال راهحلی بهینه برای مسئله باشید و در عین حال، تلاش کنید در طول زمان، با دریافت بازخورد از دنیای واقعی آن راهحل را بهبود ببخشید. در این رویکرد به حل مسئله، شما باید ابتدا مرزهای فضای حل مسئله را تا حدودی مشخص کنید (تحقیق در عملیات یادتان هست؟) و سپس درون این مرزها بهدنبال راهحل بهینهی مسئله بگردید. هر چند که میدانیم این راهحل، لزوما بهترین نیست و لازم است باز هم بگردیم. 🙂
اما سؤالی که پیش میآید این است که چگونه میتوان در درون فضای حل مسئله به جستجو پرداخت؟ روشهای مختلفی برای این منظور در ادبیات حل مسئله و تصمیمگیری ارائه شدهاند؛ اما من قصد دارم در اینجا به سه روش تجربی که بهویژه بهکار حل مسائل بغرنج و پیچیدهی سازمانی میآیند اشاره کنم:
1- خواندن: “زیر این آسمان كبود هیچ چیز تازهای نیست.” این جمله را احتمالا بارها خواندهایم. شاید یک تفسیر آن هم این باشد که مشکلی که من با آن مواجهم را قبل از من دیگران هم تجربه کردهاند. شاید مشکل من مشابه آنها نباشد؛ اما حتما بخشی از آن را دیگری هم تجربه نموده است. همین موضوع خودش دلگرمیبخش است: اینکه بدانی در برابر این مسئله تنها نبودهای! بارها و بارها انگیزهی از دست رفتهی زندگیام با همین روش ساده بازگشته است. اما خواندن به ما کمک دیگری هم میکند: اینکه بدانیم در برابر مشکلات چگونه میتوان مقاومت کرد و حتی چگونه بر آنها غلبه کرد. شاید لازم باشد چندین راه را امتحان کنیم، شاید لازم باشد چندین روش حل مسئله را با هم ترکیب کنیم و شاید هم … لازم باشد همه چیز را رها کنیم! برای من ادبیات بهویژه رمان و مصاحبههای اهل فرهنگ و هنر همیشه راهی برای جستجو در فضای گسترده و نیمهتاریک حل مسائل دشوار زندگی بودهاند. برای مسائل سازمانی هم کتابها و مقالاتی که به واکاوی چالشهای مدیریتی در مقام عمل میپردازند همواره راهگشا بوده است. خواندن، البته یک مزیت دیگر هم دارد: اینکه ممکن است در آینده با مسئلهای مواجه شوی که قبلا روش حلش را جایی خواندهای!
2- گفتگو: شاید این روش هم مانند همان قبلی باشد؛ اما یک مزیت دیگر هم دارد: اضافه شدن احساس و روابط انسانی و همدلی به فرایند کند و مکانیکی تحقیق از طریق مطالعه. 🙂 اینکه رو در روی آدمی بنشینی که او را دوست داری و یا حداقل او را واقعا داری میبینی، اینکه تو هم میتوانی حرف بزنی و واکنش نشان بدهی و ماجرا یک طرفه نیست، اینکه بسیاری وقتها در گفتگوی دو طرفه و حتی چند طرفه است که میتوان عمق واقعی مسئله را درک کرد، آن را از زوایای مختلف دید و دربارهی علل ایچاد آن به تفاهمی رسید و بسیاری مزیتهای دیگر، همگی گفتگو را به روشی دلپذیر و بهنسبت میانبر برای جستجو در فضای حل مسئله تبدیل میکنند. اما این روش هم محدودیتهای خاص خودش را دارد: اینکه خیلی وقتها آنی که باید، در دسترست نیست!
3- نوشتن: این یکی از روشهای مورد علاقهی شخصی من است. گزارهها از همینجا متولد شد. در طول این سالها همواره نوشتن ـبهصراحت یا در لفافه ـ یکی از روشهای من برای فکر کردن و آزمون راههای حل مسئله بوده است. هر چند بهتدریج متوجه شدم که نوشتن مزیتهای پنهان دیگری هم دارد که تاکنون به آنها بیتوجه بودهام: اینکه نوشتن باعث نظمبخشی به ذهن جستجوگر ما میشود، اینکه نوشتن باعث میشود مسئله و ابعاد آن را بهتر بفهمیم (و شاید الگوهای تصویری حل مسئله نظیر روشی که در این کتاب معرفی شده از همینجا نشأت گرفته باشند) و اینکه نوشتن باعث میشود تا بتوان مسئله را از ذهن نگرانمان بیرون بکشیم و کمی از دغدغههایش بکاهیم! نکتهی جذاب دیگری را هم همین اواخر کشف کردم: اینکه خیلی وقتها با نوشتن داشتههایت در برابر مسئله و چالش پیش رویت، راهحل مسئله خودش پیدا میشود!
خواندن و گفتگو و نوشتن، سه استراتژی ساده برای جستجوی در فضای حل مسئلهاند که خیلی وقتها بهدلیل همین سادگی آنها را نادیده میانگاریم. بار بعدی که با مسئلهای حلنشدنی مواجه شدید، آنها را هم امتحان کنید؛ پشیمان نخواهید شد!
